و اما سخن آخر

حسن نراقی
شاید اگر قرار بود سرفصل‌هایی را همین‌جور برای رفتار‌های اجتماعی‌مان ردیف كنیم سخن به این زودی‌ها به آخر نمی‌رسید ولی فكر كردم اگر چه به صرفه! نیست ولی به صلاح هست كه كلامم را كم كم به اصطلاح معروف درز بگیریم. حالا باید چه كار كرد؟ از كجا شروع كرد؟ من هم مثل شما ! لااقل نمیدانم از كجا باید شروع كرد. ولی باید همه‌مان كمك كنیم، هیچ‌كس كنار نكشد؛ اصلاح سریع و تند را هم به فراموشی بسپارید. گفتم قبلاً به این نتیجه رسیده بودم كه نخست بدون رودربایستی با خودمان واقعیات را حداقل برای خودمان روشن كنیم، و به روی خودمان بیاوریم؛ این را در این نوشته، با بضاعت محدودم، و به قول مهندسین به صورت یك اتود ساده روی كاغذ آوردم؛ دیگران هم همین را از زوایای ریزتری برسی كنند تا اول بدانیم چگونه هستیم، بعد برگردیم ببینیم چرا این شدیم؟ و در مرحله سوم با تصمیم قاطع و آگاهانه به تدریج به دنبال اصلاحش برویم! ولی اگر مشكلات رفتاری‌مان را حتی از خودمان هم كتمان كنیم به‌هیچ وجه اگر در مرحله دوم هم راه به جایی ببریم در مرحله سوم متوقف خواهیم ماند؛ نه مشروطه دردمان را دوا خواهد كرد نه دیكتاتور، نه رهبر ملی، نه رهبر مذهبی و نه جمهوری، نه انگلیس، نه روسیه، نه آلمان و آمریكا و نه حتی تعویض رژیم‌ها. درد ما از خودمان است و لاجرم درمانش هم در خود ما. زنده یاد مهندس بازرگان در كتاب سازگاری ایرانی ص 235 حدود بیش از نیم قرن پیش می‌نویسد: «خیلی از درس خوانده‌ها تقصیر نابسامانی‌ها و عقب افتادگی‌ها را به گردن امثال اسكندر، اعراب، چنگیز، و بالاخره سیاست خارجی و استعمار قرن اخیر كه تماماً از خارج وارد شده است می‌اندازند. در قدیم نیز پای قسمت و تقدیر با فلك غدار را پیش می‌كشیدند. در حالی كه حوادث و عوامل خارجی چه آسمانی و چه انسانی اولاً برای همة ملت‌های دنیا بوده و هست و ثانیاً با قبول این‌كه مؤثر است تازه یك طرف قضیه را تشكیل می‌دهد، طرف دیگر قضیه كه از تقابل و تركیب یا عكس‌العمل آن با طرف اول سرنوشت شخص یا ملت را تعیین می‌نماید خود مردم‌اند...» اگر صد بار حكومتت را از بیخ و بن عوض كنی، اگر تمامی دشمنان فرضی و حقیقی خارجی‌ات را از روی زمین محو كنی، اگر تمامی افلاك و سماوات را به خدمت در آوری، تا ریشة مشكل را در خودمان خشك نكنیم، تمامی این عوامل احتمالاً مسكن‌هایی خواهند بود و درد بعد از مدتی به نحو و شكل دیگری باز هم گریبانت را خواهد گرفت. هر كاری كه می‌خواهی برای بهبود وضع اجتماعی مملكت و كشورت انجام بده، اصلاحاتت را هم دنبال كن ولی به موازات آن به مسائل درونی خودت هم بپرداز؛ به گرفتاری‌های روحی‌ات هم كه به هر حال به آن دچار شده‌ای فكر بكن. اگر وجدان بیدار و جمعی مردم ما اندكی،‌ فقط اندكی به حركت دربیاید بسیاری از مسائل و مشكلات ما نیز به دنبال آن از صفحة زندگیمان محو خواهد شد. به جرأت ادعا می‌كنم كه وقوع هیچ كاستی، جرم، سوء مدیرت و حتی جنایت در جامعه‌ای به صورت فراگیر به ظهور نمی‌رسد مگر آن كه بستر و زمینة آن در جامعه موجود باشد. اگر امروز فلان قاضی و یا فلان آیت.. را كه به زیاده‌روی در احكام اعدامی كه صادر كرده محكوم و طرد می‌كنیم فراموشمان نشود كه همگی ما یا با تأییدمان یا با عدم اعتراضمان و یا حداقل با سكوت معنی‌دارمان در صدور این احكام مشاركت داشته‌ایم و اگر شماتت، مجازات و توبیخ استحقاق كسی باشد همگی ما باید شامل توبیخ باشیم. خشونت‌های اول انقلاب را به یاد بیاوریم، بگیر و ببندهای خودسرانه را به یاد بیاورید! بیایید شجاعانه بپذیریم كه همگی مسئول آن بوده‌ایم... از تعداد انگشت‌شمار و معدودی كه صدای اعتراضشان در میان آن‌همه هیاهو و هیجان انقلابی ملت گم شده بود بگذریم... برگردیم سر بحث خودمان؛ گفتم اگر دو بخش اول پیشنهاد این دفتر عملی بشود، بخش سومش یعنی راه اصلاحش خودش درست می‌شود. همه عیب‌هایی كه برای ایرانی عزیز بر شمردیم درست، ولی به قول معروف جمله عیبش تو بگفتی هنرش نیز بگو. ایرانی با هوش است، ایرانی زیرك است، ‌با تدبیر است. ببینید فقط یك كمی كه فرصت می‌گیرد خودش را چگونه به روی سكوی افتخار می‌برد. همین هنر فیلمسازی‌مان را نگاه كنید، واقعیتی است كه به‌صورت چشمگیر در سطح دنیا مطرح شده. در مسابقات ورزشی هم كم و بیش همین‌طور ( البته در انفرادی‌ها). یك كمی به همین مهاجرانی كه از این كشور به كشور‌های دیگر به‌ویژه غرب رفته‌اند نگاه كنید واقعاً از این‌ها برای ایران افتخار آفریده‌اند. بررسی‌اش هم لذت بخش است واقعاً این‌ها را باید قدر گذاشت. به خلاصه گزارش از وضعیت ایرانیان مسافر كه از روسنامه شماره 2064 «همشهری» گرفته‌ام دقت فرماید: «در بخش فرهنگی ایرانی‌ها دارای بیشترین مؤسسات فرهنگی، انتشاراتی، شبكه‌های رادیو تلویزیونی، در این كشورها هستند. به عنوان مثال در چند سال گذشته ایرانیان مقیم خارج از كشور حدود 600 گردهمایی در زمینه‌های مختلف برگذار كرده‌اند، حدود 400 مركز فرهنگی ثبت شده از سوی ایرانیان دایر شده و حدود پانصد موسسه انتشاراتی و متجاوز از 250 شبكه رادیویی و تلویزیونی تأسیس كرده‌اند. تنها در امریكا 90 شبكة رادیویی و تلویزیونی و در سوئد 25 شبكه راه اندازی شده است. فرهنگی بودن بیشتر مهاجران ایرانی یكی از ویژگی‌هایی است كه باعث سرآمد شدن آن‌ها نسبت به مهاجران سایر كشور‌ها می‌باشند... از نظر سیاسی هم ایرانیان هجوم جدیدی را آغاز كرده‌اند تا در انتخابات كشورهایی كه در آن سكونت دارند شركت كنند. یك خانم شیمی دان ایرانی با 34 سال سن جایزه دانشمند جوان كاخ سفید را به خود اختصاص داده است... از نظر تجاری نیز آماری كه صندق بین‌المللی پول در سال 93 ارائه داده نشان می‌دهد كه سرمایة در گردش ایرانیان مقیم خارج از كشور حدود 300 میلیارد دلار بوده است كه مطمئناً این رقم باید در این روزها به حدود 600 میلیارد دلار در سال رسیده باشد.» این رقم‌ها را بگذارید در مقابل این ارقام: كشوری با 65 میلون جمعیت و حدود 18 میلیارد دلار فروش نفت، و نه درآمد نفت، كه بنا به ادای شماره 67 روزنامه بهار بیست و سه میلیون نفر آن زیر خط فقر زتدگی می‌كنند. این مفهومش این نیست كه ما بزرگواری كنیم و آن 600 میلیارد دلار را با افاده! از آن طرفی‌ها قبول كنیم. نه عزیزم این خبر‌ها نیست هر كس كه یك دلاری به‌دست آورده شعورش را هم دارد كه چگونه حفظش كند. برای من عجیب است كه این روزها هم هر وقت صحبتی از جذب ایرانیان خارج از كشور می‌شود بلافاصله پول‌هایشان را می‌شمرند. آخر این چه فكر محجوریست؟... چرا اول نباید به فكر سرمایه فرهنگی ایرانیان خارج از كشور بیفتیم؟ این كه مهمتر است، واقعاً «مشكل كشور» لااقل در زمینه‌های صنعتی، بازرگانی، كشاورزی و اجتماعی جز سوء مدیریت هیچ مشكل دیگری نیست. حدود ده سال پیش كه مسئلة سرمایه‌گذاری كشورهای خارجی در ایران مطرح شده بودآن چنان جنجالی در دولت و در مجلس به پا شده بود و مخالف و موافق به جان هم افتاده بودند كه نگو و نپرس... همان موقع به دلیل اشتغالی كه در یكی از همین پروژه‌های خارجی داشتم اطمینان دادم كه حتی یك تك دلاری به صورت عادی و متداول و به صورت سرمایه‌گذاری خارجی دنیای آزاد در ایران، حداقل تا این شرایط اقتصادی و سیاسی برقرار است، نخواهد آمد و عملاً هم همینطور شد. حالا بعد از این همه مدت این خیل كارشناسان عنوان می‌كنند كه سرمایه گذاری خارجی تامین امنیت نمی‌خواهد. از كرامات شیخ ما این است شیره را خورد و گفت گیرین است من نمیدانم تا كی باید منتظر باشیم كه مدیریت تازه به دوران رسیدة دورة ما سیاست «آزمون و خطا» را با هزینه كردن از كیسة ملت ادامه بدهد؟ گاهی در مسائل اقتصادی به كشفیاتی!! بر می‌خوریم. درست مثل این‌كه صنایع كشور را بخواهیم با اختراع دوبارة چرخ از ابتدا شروع كنیم. اتفاقاً بر خلاف تصور خیلی‌ها من شخصاً گمان می‌كنم كه مشكلات كشور اكثراً چنان راه حل‌های ساده دارند كه در باور مدیریت فعلی كشور نمی‌گنجد ( همة مشكلات را نمی‌گویم، ضمن این‌كه همة مدیران اجرایی كشور را هم متهم نمی‌كنم) منتها اشكال كار در این است كه ما وقتی خودمان تصمیم‌گیر شدیم، وكیل شدیم، وزیر شدیم دیگر نه حرف كسی را گوش می‌كنیم و نه حاضریم كارمان را این قدر ساده نشان بدهیم كه خدای ناكرده به حرمتمان! لطمه بخورد، و بهترین راه ادامة كارمان هم در این است كه برای بهتر جلوه‌گر شدن قدمان هر كس را بلند قدتر از خودمان دیدیم یا فراریش بدهیم یا به همان اندازه از قدش كم كنیم. خوب، این از حرف‌های من. ولی بی‌مورد نمی‌بینم در انتها برای ادای دین و احترام به فرهیختگانی كه در زمرة نخستین دردشناسان این كشور بودند، مستزادی از مرحوم «ملك‌الشعراء بهار» را كه حدود نود سال پیش سروده شه است، برایتان بیاورم. این دود سیه فام كه از بام وطن خاست از ماست كه بر ماست وین شعلة سوزان كه برآمد ز چپ و راست از ماست كه بر ماست جان گر به لب ما رسد، از غیر ننالیم با كس نسگالیم از خویش بنالیم كه جان سخن اینجاست از ماست كه برماست ما كهنه چناریم كه از باد ننالیم بر خاك ببالیم لیكن چه كنیم، آتش ما در شكم ماست از ماست كه بر ماست نه جرم ز عیسی، نه تعدی ز كلیساست از ماست كه بر ماست گوییم كه بیدار شدیم! این چه خیالی‌ست بیداری ما چیست؟ بیداری طفلی است كه محتاج به لالاست از ماست كه بر ماست